Merino wol of katoen: eigenschappen, voordelen en nadelen

Hoe we de twee vezels hebben vergeleken

Dit is geen laboratoriumrapport. We lazen wat de wolindustrie publiceert over de eigenschappen van merino wol, wat onafhankelijke textielonderzoekers hebben gemeten, en legden dat allemaal naast jaren van dagelijks dragen. Twee kanttekeningen vooraf.

Ten eerste telt de constructie bijna even zwaar als de vezel. Een los overhemd van katoenen popeline en een dikke katoenen sweater gedragen zich als twee verschillende materialen, en hetzelfde geldt voor fijn merino jersey en een grof gebreide merinotrui. Ten tweede maken mengsels het beeld troebel: een sok van merino en nylon is het een noch het ander. Waar het ertoe doet, zeggen we het. Dit zijn de zeven criteria:

• Warmte: hoe goed elke vezel warmte vasthoudt bij kou en wisselende omstandigheden.
• Vocht: wat er met de stof, en met jou, gebeurt zodra je begint te zweten.
• Geur: hoeveel lichaamsgeur elke stof vasthoudt na een dag echt gebruik.
• Draagcomfort: zachtheid op de blote huid en de eeuwige vraag of het kriebelt.
• Onderhoud: wastemperatuur, drogen en het risico op krimpen of vervilten.
• Levensduur: hoe elke vezel veroudert bij herhaald dragen en wassen.
• Praktisch nut: toegankelijkheid, beschikbaarheid en de kledingstukken waar elke vezel vanzelf thuishoort.

Warmte: waarom merino beter omgaat met wisselend weer

Beide vezels houden je op dezelfde basismanier warm: door stilstaande lucht dicht bij het lichaam vast te houden. Het verschil zit in hoe goed ze dat blijven doen als de omstandigheden veranderen. Een merinovezel is van nature gekruld; de Woolmark Company vergelijkt hem onder de microscoop met een fijne spiraalveer. Die krul geeft een breisel volume, de kleine luchtzakjes die het eigenlijke isolatiewerk doen.

Merino is bovendien fijn. Woolmark noemt meestal minder dan 22 micron, tegenover 50 tot 100 voor een mensenhaar. Daarom kan een merinobreisel dun zijn en toch warm. Ons woordenboekartikel over merinowol gaat dieper in op de vezel en het ras.

Je leest vaak dat merino de temperatuur regelt. Dat belooft iets te veel. Wat wol doet, is bufferen: het neemt de waterdamp van je huid op voordat die als zweet condenseert, waardoor de lucht vlak bij je droger blijft, en droge lucht isoleert veel beter dan vochtige. Droog katoen houdt prima warm. Een dikke katoenen sweater op een frisse, droge middag is heerlijk. Pas als inspanning, regen of een plotselinge temperatuurdaling erbij komen, gaan de twee vezels uiteen.

Zweet en vocht: het verschil dat je na een uur voelt

Dit criterium beslecht de meeste discussies in de buitenlucht. Volgens het onderzoeksoverzicht van de Woolmark Company over geur en vocht (in het Engels) kan wol tot 35 procent van zijn eigen gewicht aan vocht opnemen en ongeveer twee keer zoveel waterdamp als katoen. Dat zijn cijfers uit de industrie, en ze gaan over damp, niet over een emmer water, maar ze kloppen met wat je huid voelt.

Katoen gedraagt zich anders. Het houdt van water. Het zuigt vloeibaar zweet gretig op, verspreidt het door de stof en houdt het vast, en nat katoenen breiwerk zakt in: de luchtzakjes lopen vol, de stof plakt aan de huid en begint er warmte aan te onttrekken. Dat is het zware, kille gevoel boven op de heuvel.

Een populaire vuistregel verdient een correctie. Er wordt vaak gezegd dat merino snel droogt. Vergeleken met katoen voelt dun merino jersey inderdaad eerder weer droog aan, maar een doorweekte wollen trui heeft ook geen haast. Het echte voordeel is dat wol veel langer nodig heeft om doorweekt te raken, en onderweg veel minder klam aanvoelt.

Geur: een echt verschil, maar kleiner dan de marketing beweert

De reputatie van merino om lang fris te blijven is het meest herhaalde argument, en het argument dat de meeste toetsing verdient. De wolindustrie legt uit dat de vezel geurmoleculen opneemt tijdens het dragen en pas bij het wassen loslaat. Woolmark verwijst ook naar een Nieuw-Zeelands geuronderzoek waarin wollen stoffen gemiddeld 28 procent minder intensiteit van lichaamsgeur vasthielden dan katoen, en 66 procent minder dan polyester.

Leg die twee cijfers naast elkaar. Het grote verschil zit bij synthetische stoffen, niet bij katoen. Onafhankelijk onderzoek wijst dezelfde kant op: in een studie van de University of Otago, in 2007 verschenen in het Textile Research Journal (in het Engels), scoorden polyesterstoffen hoog op geurintensiteit, terwijl katoen en wol allebei in het midden tot lage bereik zaten. Dezelfde onderzoekers vonden na een dag vergelijkbare aantallen bacteriën op alle stoffen. Het geurverschil kwam dus niet simpelweg doordat wol bacteriën doodt, zoals vaak wordt gezegd.

In de praktijk kun je een merino T-shirt vaak een nacht laten luchten en opnieuw dragen, soms meerdere dagen, terwijl een katoenen shirt na een actieve dag eerder in de was gaat. Dat is echt handig, zeker op reis. Het is een verschil in gradatie, maar wel een dat telt.

Zachtheid en kriebel: wat je huid echt merkt

Veel mensen die zeggen dat ze geen wol verdragen, denken aan een kriebeltrui uit hun jeugd. Die kriebel komt meestal van grovere vezels waarvan de uiteinden in de huid prikken in plaats van mee te buigen. Fijne merino buigt mee. Direct op de huid gedragen, doet goed merino jersey eerder denken aan zacht katoen dan aan traditioneel breiwerk. Gevoelige huid reageert wel verschillend, en één kledingstuk is een verstandiger begin dan een hele la.

Katoen heeft geen introductie nodig. Het is glad, vertrouwd en probleemloos op de huid, en de kwaliteit hangt vooral af van de vezellengte: langvezelig katoen laat zich spinnen tot fijnere, gladdere garens. Daarom voelt goed katoenen jersey bijna zijdeachtig, en eenvoudig katoen eerder droog. Wie gewoon niets met wol heeft, vindt in katoen het voor de hand liggende en heel comfortabele antwoord.

Onderhoud en levensduur: waar de moeite in zit

Hier neemt katoen duidelijk de leiding. De vezels worden nat zelfs sterker, een goed gedocumenteerde eigenschap van cellulose, en daarom is katoen al lang de vezel voor handdoeken, beddengoed en werkhemden die week na week heet gewassen worden. Het kan bij de eerste wasbeurten krimpen als het niet voorgekrompen is, en donkere kleuren verbleken, maar het vergeeft veel.

Wol vraagt meer aandacht. Elke wolvezel heeft piepkleine schubben aan de buitenkant, en onder warmte en wrijving haken die schubben in elkaar: de stof vervilt en krimpt, onomkeerbaar. Vandaar het koude wolprogramma, het milde wasmiddel, plat drogen uit de buurt van de verwarming en geen droger, tenzij het label het toestaat. Nat verliest wol bovendien wat sterkte, nog een reden om het dan voorzichtig te behandelen. Daar staat tegenover dat merino veel minder vaak gewassen hoeft te worden. Een groot deel van het onderhoud is gewoon een nacht aan een hanger bij een open raam.

De levensduur hangt meer af van gewicht en gebruik dan van de vezel alleen. Een licht merino T-shirt, onderwerp van onze gids over merino wollen T-shirts uit Europa, kan pluizen of doorslijten op wrijfplekken als je het behandelt als sportshirt. Katoenen jersey wordt eerder dun bij de kraag en verliest langzaam zijn vorm. Goed verzorgd gaan ze allebei jaren mee.

De nadelen van merino wol: waar katoen echt wint

Het zou makkelijk zijn deze vergelijking te schrijven als een traag ererondje voor merino. Eerlijk zou dat niet zijn.

Bij droge hitte laat een ruim overhemd van geweven katoen, popeline of seersucker, de lucht langs de huid stromen en is het moeilijk te verslaan, zolang je je niet inspant. Voor alles wat vaak en heet gewassen wordt, van beddengoed tot theedoeken, is de wasmachinebestendigheid van katoen doorslaggevend. Gestructureerde stoffen als denim, canvas en keper hebben geen echt wollen equivalent voor dagelijks gebruik. En katoen is doorgaans de toegankelijkere en makkelijker verkrijgbare vezel, wat ertoe doet.

Het is ook, deels, een Europees gewas. Volgens de Europese Commissie is Griekenland goed voor ongeveer 80 procent van het katoenareaal en de katoenproductie in de EU, en Spanje, vooral Andalusië, voor zo’n 20 procent. Regeneratieve landbouw begint te veranderen hoe een deel van het katoen wordt geteeld, een onderwerp dat ons woordenboekartikel over regeneratief katoen uitdiept.

Merino wol of katoen: welke vezel waarvoor

Geen oordeel, maar een werkregel. Kies merino als je gaat bewegen, zweten of wisselend weer tegemoet gaat. Kies katoen als je stilzit, droog blijft of vaak wast. De tabel past die regel toe op gangbare kledingstukken en situaties.

In hartje winter wordt de vraag minder merino of katoen dan hoeveel merino, en in welk gewicht. Onze gids over merinowollen ondergoed gemaakt in Europa bekijkt gewichten, microns en de makers die ze dicht bij huis breien.

Wat het samenstellingslabel niet vertelt

Een label met 100% merino of 100% katoen vertelt je hoe een kledingstuk zich gedraagt. Het zegt niets over hoe het gemaakt is. Een groot deel van de fijne merino begint ver van Europa: volgens de Woolmark Company levert Australië 81 procent van de superfijne wol ter wereld. Katoen wordt, zoals we zagen, in Europa maar in bescheiden hoeveelheden geteeld.

Bij beide vezels verwijst gemaakt in Europa dus meestal naar wat er na het scheren of de oogst gebeurt: spinnen, breien of weven, verven, knippen en naaien. Die stappen bepalen hoe gelijkmatig een breisel is, hoe een naad valt en hoe lang een kledingstuk zijn vorm houdt. Wil je weten waar ze plaatsvonden, dan legt onze gids over het herkennen van lokaal gemaakte mode in Europa uit welke woorden op een label gewicht hebben, en welke niet.