Handgemaakte keramiek in Europa

Vijf Europese manieren van maken

Leestijd: 13 minuten

• Waar je op let voordat je handgemaakte keramiek koopt
• Franzart Keramik: steengoed, boven 1200 °C gestookt, uit Opper-Oostenrijk
• Mojo Ceramics: handgevormde stukken uit een atelier in Athene
• Nyumba: Amsterdamse keramiek gemaakt om te gebruiken
• Maison Primavera: porselein en steengoed uit de Elzas, in editie
• Degrenne: waar Frans porselein het atelier achterlaat
• Welke je kiest, en op welke gronden
• Over CollectionEU
• Een laatste gedachte
• Veelgestelde vragen

In het kort

• Handgemaakte keramiek in Europa loopt van het unieke atelierstuk tot seriefabricage, en die twee beantwoorden verschillende behoeften in plaats van elkaar te beconcurreren.
• Hoog gestookt steengoed is doorgaans goed geschikt voor dagelijks gebruik, maar of iets in de vaatwasser kan hangt nog altijd af van de klei, het glazuur en de aanwijzingen van de maker.
• Herkomst wordt pas betekenisvol wanneer een merk het atelier, de plaats of de maker achter het object noemt.
• Kleine verschillen in glazuur, vorm en maat kunnen bewijs zijn van handwerk in plaats van een gebrek.
• De methode doet ertoe: gedraaid, handgevormd, gegoten of serieel gemaakt levert heel verschillende objecten op.

Een bord is een merkwaardig object om over na te denken. Je gebruikt het elke dag, je kijkt er bijna nooit naar, en toch zegt het gewicht ervan in je hand bij de gootsteen meer over hoe het gemaakt is dan welk etiket ook. Daar begon deze selectie ongeveer. We wilden naar handgemaakte keramiek in Europa kijken zonder het onderwerp tot één esthetiek terug te brengen, want de werkelijkheid is gevarieerder dan de gebruikelijke zandkleurige kom op een linnen loper. Vijf merken, vijf antwoorden op dezelfde vraag: hoe hoor je een object te maken dat elke dag gebruikt wordt?

Handgemaakte keramiek zijn objecten die een maker stuk voor stuk vormt, met technieken als draaien op de draaischijf, opbouwen met rollen of met platen. De klei wordt gevormd, gedroogd, geglazuurd en gestookt, vaak twee keer. Hoog gestookt steengoed wordt door sintering dicht en grotendeels niet-poreus, waardoor het bijzonder geschikt is voor gebruiksservies wanneer klei, glazuur en stook op dagelijks gebruik zijn afgestemd.

Waar je op let voordat je handgemaakte keramiek koopt

Het meeste wat als ambachtelijke keramiek wordt verkocht, functioneert prima. Een deel ervan is opmerkelijk. Het verschil is zelden zichtbaar op een foto, en dat is lastig wanneer je handgemaakt aardewerk online koopt. Dan helpt het om te weten wat werkelijk gewicht in de schaal legt.

De stooktemperatuur is een van de nuttige dingen om na te gaan bij handgemaakt steengoed. Steengoed, zoals Britannica het definieert, is aardewerk dat op hoge temperatuur wordt gestookt tot de scherf sintert en vrijwel ondoordringbaar wordt voor vloeistof. Dat bepaalt hoe een stuk zich in dagelijks gebruik gedraagt, inclusief de bestandheid tegen vocht en vlekken. Aardewerk wordt doorgaans lager gestookt en blijft poreuzer. Daarmee is het niet slechter: het gedraagt zich anders en vraagt vaak meer zorg.

Dan is er de vraag wie wat gedaan heeft. Een merk dat zijn atelier, zijn plaats en het liefst de persoon achter de stukken noemt, geeft je iets dat te controleren valt. Een merk dat “Europees vakmanschap” schrijft en daar ophoudt, niet.

De signalen die een toets doorstaan:

• Het merk noemt de plaats of streek waar de stukken worden gevormd of gestookt, niet alleen het land.
• De klei is benoemd, of het nu steengoed, porselein of aardewerk is.
• De vormmethode wordt genoemd: gedraaid, opgebouwd met rollen, opgebouwd met platen, gegoten of anders.
• Waar technische gegevens worden gepubliceerd, geven stooktemperatuur en wateropname nuttige extra context.
• Glazuren voor stukken die met voedsel in contact komen, worden uitdrukkelijk als daarvoor geschikt beschreven.
• Kleine verschillen in maat of glazuur tussen handgemaakte stukken worden open benoemd in plaats van verzwegen.
• De onderhoudsadviezen zijn specifiek voor het object en niet algemeen.
• Bij een servies blijft bijbestellen of uitbreiden mogelijk, als continuïteit voor jou telt.

Er is nog een signaal, minder meetbaar. Kijk naar de oudste vorm die een merk nog steeds maakt. Als dezelfde kom, beker of hetzelfde bord al jaren in de collectie zit zonder elk seizoen opnieuw te worden getekend, is daar meestal een reden voor.

Franzart Keramik: steengoed, boven 1200 °C gestookt, uit Opper-Oostenrijk

Franzart Keramik is het werk van Sigrun Franz, die langs een ongebruikelijke route bij klei uitkwam. Ze studeerde en werkte als dierenarts. Pottenbakken kwam er in 2010 als tweede beroep bij, vanaf 2011 waren haar stukken op tentoonstellingen te zien, en in 2024 legde ze het vakexamen van het Oostenrijkse keramiekgilde af als gediplomeerd keramist voor gebruiks- en sierkeramiek. Dat laatste detail weegt zwaarder dan het klinkt. In Oostenrijk is die kwalificatie een geëxamineerd ambacht en geen zelfbenoeming.

Alles wordt gemaakt in haar atelier in Hofkirchen, Opper-Oostenrijk. De klei is steengoed van binnen de EU, overtollige klei gaat terug het atelier in, en elk stuk wordt met de hand gedraaid of met de hand gevormd en vervolgens afzonderlijk geglazuurd.

Er wordt boven 1200 °C gestookt en het merk geeft een wateropname onder 3 % op. In de praktijk levert die combinatie dicht gebruikssteengoed op, en Franzart geeft aan dat het servies vaatwasserbestendig is. De tuinstukken zijn daarnaast berekend op buitengebruik.

De collectie is opgedeeld in drie lijnen, AREIA, BOHEMIAN en JOLO, elk met een eigen oppervlaktetaal. Haar eigen omschrijving van de bedoeling is het lenen waard: niet luid, maar helder. De stukken bevestigen dat.

Wie zijn tafel langzaam opbouwt, vindt in Franzart de kern van wat Oostenrijks vakmanschap goed doet: onhaastig, technisch precies en grotendeels onberoerd door trendcycli.

Mojo Ceramics: handgevormde stukken uit een atelier in Athene

Griekenland heeft een keramiekgeschiedenis die zo lang is dat hedendaagse ateliers soms moeite hebben om als iets anders dan de echo ervan gezien te worden. Mojo Ceramics omzeilt dat volledig.

Het atelier is de praktijk van Effrosini Tolia, die zo'n vijfentwintig jaar in reclame en design werkte voordat ze zich in 2018 op keramiek richtte en in september 2023 haar Atheense atelier opende.

Het werk wordt handgevormd in plaats van gedraaid, met rollen- en plaattechniek, over een reeks steengoedkleien heen: zwart, bruin, gebroken geel, rood en wit. De oppervlakken worden bewerkt met engobes, oxides en glazuren en daarna oxiderend gestookt. Stukken worden niet herhaald. Een terugkerende schuine streek loopt door het werk als een signatuur.

Wat je krijgt zit tussen sculptuur en tafelgoed in. Bekers, kommen en borden blijven functioneel, terwijl grotere stukken dichter bij het object staan dan bij gewoon serviesgoed. De verwijzing naar wabi-sabi die het atelier maakt is oprecht en niet decoratief: de onregelmatigheid hoort bij het object en is geen achteraf geduld foutje.

Als je belangstelling eerder uitgaat naar interieurobjecten met echte aanwezigheid dan naar een bijpassend servies, begin dan hier. Het is ook het onderdeel van deze selectie dat er het meest bij wint om in het echt gezien en vastgehouden te worden.

Nyumba: Amsterdamse keramiek gemaakt om te gebruiken

Nyumba begon, merkwaardig genoeg, met wijnkoelers. Ontwerper Anouk Kers startte daar en het merk groeide uit naar een bredere collectie voor tafel en interieur, keramiek naast textiel.

Alles wordt ontworpen en met de hand gemaakt in het Amsterdamse atelier. Geen massaproductie: de stukken komen in kleine oplages, met een deel echte unica.

Natuurlijke glazuren, organische vormen en de kleine verschillen die bij handwerk horen bepalen de collectie. De Nederlandse insteek is verfrissend praktisch: dit zijn objecten om vast te houden, te gebruiken, af te wassen en opnieuw te gebruiken, niet om neer te zetten en van een afstand te bewonderen.

Het atelier geeft daarnaast keramiekworkshops, wat iets zegt over de verhouding die het wil met het proces zowel als met het eindproduct.

Van de vijf hier is Nyumba misschien wel het makkelijkste beginpunt als je handgemaakte keramiek wilt zonder je meteen aan een compleet servies te binden. Het past goed naast de andere Nederlandse merken voor wonen en interieur die we behandeld hebben, waar diezelfde rustige, ongekunstelde aanpak steeds terugkeert.

Maison Primavera: porselein en steengoed uit de Elzas, in editie

Maison Primavera werkt anders dan de ateliers hierboven, en dat onderscheid is het uitschrijven waard. Het is een uitgever van collecties, geen eigen atelier.

Het merk ontwikkelt collecties met Franse ambachtslieden die bij naam worden genoemd en presenteert het resultaat onder eigen huis. Dat model wordt pas bruikbaar wanneer de makers zichtbaar blijven. Hier blijven ze dat.

Voor de collectie Origines komt de keramiek van Pepperpot Céramique, het atelier van Jennifer Tournaire in Rosheim in de Elzas, die vooral porselein en steengoed draait in vormen die ze zelf eenvoudig en zuiver noemt.

De collectie Primavera betrekt Céline Laurent Desor erbij, een keramist die op de draaischijf en met de hand werkt en daarbij verschillende stooktechnieken inzet. Daaromheen staan andere makers uit de Elzas en de Vogezen: vlechtwerk, houtdraaiwerk, kaarsen en huishoudlinnen dat in de Vogezen wordt geweven, bedrukt en geconfectioneerd.

De productie blijft in de Vogezen, de Elzas en Lotharingen, en het merk stelt uitdrukkelijk dat de stukken die het selecteert daar of elders in Frankrijk worden gemaakt.

Het is hier de meest samenhangende keuze als je een complete tafel wilt opbouwen in plaats van losse objecten bij elkaar te zoeken, en een nuttige ingang naar merken gemaakt in Frankrijk die regionale inkoop als structuur behandelen en niet als verhaal. Hun stukken staan vanzelfsprekend naast het overige Europese tafelgoed dat we opnemen.

Degrenne: waar Frans porselein het atelier achterlaat

Nu de uitzondering, en we kunnen er maar beter open over zijn: Degrenne is geen pottenbakkersatelier. Het is een manufactuur, opgericht in 1948, en de opname hier vraagt om uitleg.

Degrenne maakt bestek in Vire in Normandië en serviesgoed in Limoges, het historische centrum van het Franse porselein. Het bedrijf draagt het label Entreprise du Patrimoine Vivant, een Franse staatsonderscheiding voor bedrijven met zeldzame of uitzonderlijke productiekennis.

De vormtaal is gedisciplineerd en beheerst. Materialen zijn gestandaardiseerd, lijnen zijn strak en objecten zijn gemaakt op herhaling. Een bord van Degrenne mikt op constantheid in plaats van variatie, met het soort robuustheid en herhaalbaarheid dat zowel in de horeca als thuis wordt verwacht.

Een praktische kanttekening: het bedrijf brengt zijn in Frankrijk gemaakte stukken onder in een aparte Made in France-selectie en merkt die duidelijk aan. Daar moet je zijn als herkomst je doorslaggevende criterium is.

Naast Franzart of Mojo laat Degrenne zien wat schaal oplevert en wat ze kost. Je verliest een deel van de variatie, het zichtbare spoor van een individuele maker en het stuk dat een beetje van zichzelf is. Je wint vervangbaarheid, exact stapelen en de mogelijkheid om een servies jaren later aan te vullen. Beide zijn legitieme antwoorden op verschillende behoeften.

Welke je kiest, en op welke gronden

Het eerlijke antwoord is dat deze vijf elkaar niet direct beconcurreren. Ze beantwoorden verschillende behoeften.

Merk	Gemaakt in	Materiaal en methode	Het meest geschikt voor
Franzart Keramik	Hofkirchen, Opper-Oostenrijk	Steengoed, gedraaid of met de hand gevormd, boven 1200 °C gestookt	Een duurzaam dagelijks servies dat je langzaam opbouwt
Mojo Ceramics	Athene, Griekenland	Steengoed, opgebouwd met rollen en platen, oxiderend gestookt	Unica met sculpturale aanwezigheid
Nyumba	Amsterdam, Nederland	Handgemaakt in het atelier, kleine oplages, natuurlijke glazuren	Functionele keramiek en losse stukken voor dagelijks gebruik
Maison Primavera	Vogezen, Elzas en Lotharingen, Frankrijk	Porselein en steengoed van bij naam genoemde ambachtslieden	Een samenhangende Franse tafel via één uitgever
Degrenne	Vire en Limoges, Frankrijk	Porselein en roestvrij staal, seriefabricage	Vervangbare, uitbreidbare en slijtvaste serviezen

Een paar vuistregels die we zelf zouden hanteren. Wil je objecten die opvallen, koop dan handgevormd en koop weinig. Wil je handgemaakt serviesgoed dat elke dag werkt zonder er veel over na te denken, dan is steengoed een goed vertrekpunt. Vind je het belangrijk een gebroken bord te kunnen vervangen, kies dan een maker of manufactuur die collecties over de jaren heen aanhoudt. En weet je het niet, begin dan met één kom. Je merkt snel genoeg of het die is geworden waar je hand vanzelf naartoe gaat, en dat is een betere test dan welke specificatie ook.

Over CollectionEU

CollectionEU is een samengestelde gids van merken die produceren in hun land van herkomst, met daarnaast een magazine en een materialenwoordenboek. Elk opgenomen merk wordt afzonderlijk gecontroleerd voordat het verschijnt, en de productie moet plaatsvinden waar het merk zegt dat ze plaatsvindt.

We behandelen mode, accessoires, schoenen, persoonlijke verzorging en wonen en interieur in Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje, Oostenrijk, Griekenland, Nederland en daarbuiten.

Het gaat er niet om iemand te vertellen wat hij moet kopen. Het gaat erom herkomst makkelijker verifieerbaar te maken, zodat de keuze met betere informatie gemaakt kan worden.

Een laatste gedachte

Handgemaakte keramiek beloont geduld zoals weinig aankopen dat doen. Een gedraaide kom draagt de spiraal van de draaischijf op de binnenwand. Een handgevormde beker kan in de linkerhand net anders liggen dan in de rechter. Glazuur loopt samen waar de vorm van richting verandert, en daarom hoeven stukken uit dezelfde stook nooit volmaakt identiek te zijn.

Niet alles daarvan is zichtbaar op een productfoto. Veel ervan wordt pas duidelijk nadat het object gebruikt is.

De vijf merken hier nemen zeer verschillende posities in, van een eenvrouwsatelier in Opper-Oostenrijk tot een manufactuur in Limoges met een staatslabel. Wat ze delen, is dat je kunt achterhalen waar het werk gebeurt. Dat is een lagere lat dan het zou moeten zijn, en een verrassend aantal merken haalt hem nog steeds niet. Begin bij de merken die dat wel doen.

Veelgestelde vragen

Kan handgemaakte keramiek in de vaatwasser?

Veel hoog gestookt steengoed kan dat hebben, maar de stooktemperatuur alleen garandeert geen vaatwasserbestendigheid. De klei, het glazuur, het decor en de afwerking spelen allemaal mee. Franzart Keramik geeft bijvoorbeeld aan dat het servies vaatwasser- en magnetronbestendig is. Lager gestookt aardewerk, metaalglanzen en sommige stukken met open of decoratieve oppervlakken vragen om handafwas. Volg altijd het onderhoudsadvies van de maker.

Wat is het verschil tussen steengoed en porselein?

Beide zijn hoog gestookte keramiek, maar ze verschillen in klei en resultaat. Steengoed wordt gestookt tot het grotendeels gesinterd is, wat een ondoorzichtige, dichte en in de hand vaak wat zwaardere scherf oplevert. Porselein gebruikt een fijnere, wittere klei en maakt dunnere, hardere stukken mogelijk die doorschijnend worden wanneer ze voldoende dun zijn. Steengoed voelt meestal tastbaarder en steviger; porselein neigt naar grotere visuele en maatvaste precisie.

Waarom is handgemaakte keramiek duurder dan fabrieksservies?

Het verschil zit vooral in arbeid en proces, niet in de prijs van de klei. Een gedraaide kom moet opgetrokken, afgedraaid, gedroogd, gestookt, geglazuurd en opnieuw gestookt worden, met handelingen en mogelijke verliezen in meerdere fases. Industriële productie herhaalt dezelfde vorm veel sneller en met aanzienlijk grotere gelijkmatigheid. Bij handgemaakte keramiek betaal je voor een groot deel de tijd van de maker en het proces achter elk stuk.

Hoe zie ik of keramiek echt handgemaakt is?

Zoek naar bewijs in plaats van naar bijvoeglijke naamwoorden. Afhankelijk van de techniek kunnen dat draairingen aan de binnenkant van een kom zijn, lichte asymmetrie tussen stukken van hetzelfde model, glazuur dat samenloopt waar de vorm van richting verandert, een onbeglazuurde voetring waar de klei zichtbaar is, of kleine verschillen in hoogte en diameter.

Het sterkste bewijs komt meestal van de maker en niet van het object zelf: een genoemd atelier, een plaats en een duidelijk benoemde vormmethode zijn veel bruikbaarder dan brede formuleringen als “ambachtelijk geïnspireerd”.

Welke Europese landen staan bekend om handgemaakte keramiek?

Door heel Europa bestaan gevestigde keramiektradities en actieve hedendaagse ateliers. Frankrijk verenigt zelfstandige keramisten met een omvangrijke porseleinproductie rond Limoges. Oostenrijk kent een geformaliseerd keramiekambacht met geëxamineerde vakkwalificaties. Griekenland en Nederland dragen levendige hedendaagse atelierpraktijken, waaronder de makers die hier in Athene en Amsterdam aan bod komen.

De reputatie van een land is slechts een vertrekpunt. Voor CollectionEU blijft herkomst iets dat atelier voor atelier en merk voor merk geverifieerd wordt.